Panorama van de Ebro

(introductie)

Terug naar de Slag om de Ebro is een fotoproject over Evert Ruivenkamp (1915-1943) die als 23-jarige in 1938 als vrijwilliger gevochten heeft in de Spaanse Burgeroorlog en die daarover een indrukwekkend dagboek heeft geschreven.

De fotograaf, Evert de Jonge (1958), is een neef van Evert Ruivenkamp. Hij bezocht in 2026 de omgeving van de Ebro. In 1938 is er een bloedige strijd gevoerd waar zijn oom aan deelgenomen heeft. In zijn dagboek heeft hij er een indrukwekkend verslag over geschreven.

Portret van Evert Ruivenkamp
Boekomslag Een Hollandse jongen aan de Ebro
meer achtergrondinformatie

[door dubbelklikken op foto's worden zij groter getoond]

Familie Carmen

Carmen en haar twee zoons Baltasar en Mario wonen sinds hun geboorte in een boerderij in La Fatarella. Carmen is geboren in 1939, het laatste jaar van de Spaanse Burgeroorlog

Villa Seca

14 april 1938:
Puin, brandlucht, gewonden, verminkten, de stank van verbrand mensenvlees. Ook daar wen je aan. Je went eraan, maar vergeten doe je het nooit meer. Bij Tarragona verlaat de hele troep de trein en we gaan naar Vila Seca. Een nacht slapen we onder de bomen. Bij het ontbijt een handvol hazelnoten. Meer is er niet. Later misschien.
(dagboek Evert Ruivenkamp)

Vilella Baixa

19 juni 1938:
Gisteravond waren we in Vilella Baja.
Heel omzichtig de weg mijdend zijn wij afgedaald. Tussen bosjes en rotsblokken door bereikten we eindelijk ons doel.
Het is erg rustig in het dorpje. Hoogstens drie of vier gasten zijn daar aanwezig. We bestelden koffie en cognac. Koffie, dat ging wel. Maar cognac was er niet. Erg overtuigend klonk het niet. Ik veronderstelde dat het meer voortkwam uit een verbod om sterke drank te verkopen aan militairen.
(dagboek Evert Ruivenkamp)

[door dubbelklikken op foto's worden zij groter getoond]

Ebro bij Flix

Flix

2 augustus 1938
Wij verlaten het kamp en gaan ook over de Ebro. Met drie vrachtwagens vertrekken we om zes uur 's avonds. ...Het gaat ons niet direct om grote terrein winst. Levante moet ontlast. Nu haalt Franco alles naar de Ebro. Honderd, tweehonderd, driehonderd vliegtuigen komen over per dag.
(dagboek Evert Ruivenkamp)

Loopgraaf

6 augustus:
We lagen dicht bij elkaar. Rondom spatten de bommen uit elkaar. Zo goed als we konden drukten we ons tegen de grond aan. Tussen twee explosies door keek hij me aan, zei niets, maar aan de ogen konden we elkaar verstaan. Het is bijna niet uit te houden.
We liggen hier om de mannen op te vangen die het voor niet meer uit zouden kunnen houden.
Zoals Franz het uitdrukte: 'Am Ende des Tages sind die Nerven kaputt und bist du fertig'.
(dagboek Evert Ruivenkamp)

Grotziekenhuis

Cova de Santa Llucia bij La Bisbal de Montsant. Deze grot werd in 1938 gebruikt als veldhospitaal voor Republikeinse gewonden. Er waren ongeveer 80 bedden en een operatiekamer.

Gandesa kogels

Gandesa

17 augustus 1938:
Willy de Lathouder zal ik nooit meer zien. Theo vertelde dat hij bij de nabijheid van Gandesa is gevallen. De een zegt met een schot in het hoofd, de ander, met een schot in zijn buik. Hoe het zij, aan zijn leven is een eind. Het ergste is is er wel zijn vrouw aan toe met een klein kindje dat nu bijna een half jaar moet zijn. Stuk voor stuk vallen zij. Wanneer is het mijn beurt?
(dagboek Evert Ruivenkamp)

[door dubbelklikken op foto's worden zij groter getoond]

Memorial de les Camposines

Dit is een deel van Memorial de les Camposines. De foto links, met sigaret, is Willy de Lathouder.

Ruïne met klaprozen

23 september 1938
Goddank, het is weer achter de rug en ik leef nog. Zo'n dag heb ik in al die tijd nog niet meegemaakt. De resten lopen terug in de reservestelling. Elf man zijn er over van onze compagnie.
(dagboek Evert Ruivenkamp)

Massagraf bij Fatarella

Volgens dorpsbewoners bevindt zich onder deze boomgaard in La Fatarella een massagraf uit de Spaanse Burgeroorlog.

Bomen bij de Ebro

Ebro dal dicht bij Gandesa in 2026.

Lijdende boom

Over Evert Ruivenkamp

Evert Ruivenkamp vertrok in maart 1938 uit Den Haag en trok te voet de Pyreneeën over om als 23-jarige internationale vrijwilliger mee te vechten met de democratisch gekozen Spaanse Republiek tegen de troepen van Franco, gesteund door het Duitsland van Hitler en het Italië van Mussolini. Zijn vuurdoop aan het front beleeft hij in de eerste week van augustus bij de slag aan de Ebro, de meest bloedige strijd van de Spaanse Burgeroorlog met 120.000 slachtoffers.

meer lezen over Evert Ruivenkamp

In 2019, tachtig jaar later, overleed Rosa, de tien jaar jongere zus van Evert. In haar nachtkastje werd een dagboek gevonden dat Evert in 1938 in Spanje had bijgehouden. Het is een overrompelend ooggetuigenverslag van de oorlog en geeft een heel persoonlijk beeld van wat Evert meegemaakt heeft.

Meer weten over dagboek
Portret van Evert Ruivenkamp
Boekomslag Een Hollandse jongen aan de Ebro

Over dit fotoproject

De fotograaf Evert de Jonge (1958) is de neef van Evert Ruivenkamp en de zoon van Roos Ruivenkamp. In 2019 vond hij het dagboek in het nachtkastje van zijn overleden moeder. Onder de indruk van dit verslag van zijn destijds 23-jarige oom maakte hij in 2026 een reis naar Catalonië om de omgeving te zien waar de Slag om de Ebro zich voltrokken heeft.

meer weten over het fotoproject